Co naprawdę pokazują badania z różnych części świata?
Przez lata ograniczanie mięsa przedstawiano jako jeden z elementów zdrowego stylu życia. Jest jednak druga strona tej dyskusji, o której mówi się zdecydowanie rzadziej – zdrowie psychiczne.
Kiedy zaczniemy przeglądać badania przeprowadzone w różnych częściach świata, pojawia się interesujący i powtarzający się sygnał: w wielu badanych populacjach osoby niejedzące lub ograniczające mięso częściej zgłaszały depresję, objawy depresyjne, zaburzenia lękowe albo gorszy dobrostan psychiczny.
Poniżej zebrałem badania z różnych krajów. Wyniki przedstawiam możliwie prostym językiem: ile osób na 100 miało dany problem, jaka była różnica w punktach procentowych oraz o ile procent częściej problem występował w jednej grupie.
Ważne: większość tych badań jest obserwacyjna. Pokazują zależność, ale same w sobie nie dowodzą, że rezygnacja z mięsa powoduje depresję. Pokazują jednak jednoznacznie, że o wiele częściej osoby jedzące mięso zachowują zdrowie psychiczne, od osób które mięsa nie jedzą.
- SZWECJA I NORWEGIA — CHŁOPCY
Larsson et al., 2002
Lifestyle-related characteristics of young low-meat consumers and omnivores in Sweden and Norway
Badanie obejmowało 2041 nastolatków ze Szwecji i Norwegii.
PubMed – Larsson et al.
Oryginalna publikacja – ScienceDirect
Wśród chłopców jedzących mięso objawy depresyjne zgłaszało 14 osób na 100, natomiast wśród chłopców ograniczających mięso aż 36 osób na 100.
Oznacza to różnicę 22 punktów procentowych.
Mówiąc najprościej: w grupie chłopców ograniczających mięso objawy depresyjne występowały o około 157% częściej niż w grupie chłopców jedzących mięso.
- NIEMCY — ZABURZENIA LĘKOWE
Michalak, Zhang & Jacobi, 2012
Vegetarian diet and mental disorders: results from a representative community survey
Badanie obejmowało 4181 dorosłych.
Co ważne, nie ograniczono się tutaj do prostego pytania ankietowego. Zaburzenia psychiczne oceniano za pomocą standaryzowanego wywiadu diagnostycznego.
PubMed – Michalak et al.
Pełny tekst badania – PMC
Wśród osób jedzących mięso zaburzenia lękowe w ostatnich 12 miesiącach występowały u 13,2 osób na 100.
Wśród całkowitych wegetarian — u 31,5 osób na 100.
Oznacza to różnicę aż 18,3 punktu procentowego.
Mówiąc najprościej: zaburzenia lękowe występowały u całkowitych wegetarian o około 139% częściej niż u osób jedzących mięso.
W analizie statystycznej autorzy uzyskali OR = 3,02.
- SZWECJA I NORWEGIA — DZIEWCZĘTA
To samo badanie Larssona i współpracowników obejmujące 2041 nastolatków.
Wśród dziewcząt jedzących mięso objawy depresyjne zgłaszało 37 osób na 100.
Wśród dziewcząt ograniczających mięso — 54 osoby na 100.
Oznacza to różnicę 17 punktów procentowych.
Mówiąc najprościej: objawy depresyjne występowały u dziewcząt ograniczających mięso o około 46% częściej niż u dziewcząt jedzących mięso.
- NIEMCY — DEPRESJA W CIĄGU CAŁEGO ŻYCIA
Ponownie badanie Michalaka, Zhanga i Jacobiego.
Badanie obejmowało 4181 osób.
Wśród osób jedzących mięso depresja kiedykolwiek w życiu występowała u 20,7 osób na 100.
Wśród całkowitych wegetarian — u 35,2 osób na 100.
Oznacza to różnicę 14,5 punktu procentowego.
Mówiąc najprościej: depresja występowała u całkowitych wegetarian o około 70% częściej niż u osób jedzących mięso.
W analizie statystycznej autorzy uzyskali OR = 2,09.
- NIEMCY — DEPRESJA W OSTATNICH 12 MIESIĄCACH
W tym samym badaniu porównano również występowanie depresji w ciągu poprzedniego roku.
Wśród osób jedzących mięso depresję stwierdzono u 10,3 osób na 100.
Wśród całkowitych wegetarian — u 24,1 osób na 100.
Oznacza to różnicę 13,8 punktu procentowego.
Mówiąc najprościej: depresja występowała u całkowitych wegetarian o około 134% częściej niż u osób jedzących mięso.
W analizie statystycznej OR = 2,75.
- BRAZYLIA — PONAD 14 TYSIĘCY OSÓB
Kohl et al. — ELSA-Brasil
Association between meatless diet and depressive episodes
Badanie obejmowało aż 14 216 osób w wieku 35–74 lat.
PubMed – ELSA-Brasil
Oryginalna publikacja – ScienceDirect
W tym badaniu autorzy zastosowali inną metodę statystyczną, dlatego nie będziemy tworzyć sztucznego porównania „X osób na 100 kontra Y osób na 100”.
W podstawowej analizie uzyskano:
PR = 2,05.
Po uwzględnieniu szeregu potencjalnych czynników zakłócających:
PR = 2,37.
Przekładając ten drugi wynik na prosty język: epizody depresyjne występowały w grupie niejedzącej mięsa o około 137% częściej niż w grupie jedzącej mięso.
Co istotne, zależność pozostała po uwzględnieniu szeregu czynników związanych ze stylem życia, zdrowiem i sposobem odżywiania.
- FRANCJA — PONAD 90 TYSIĘCY OSÓB
Matta et al., 2018
Depressive Symptoms and Vegetarian Diets: Results from the Constances Cohort
Badanie obejmowało 90 380 osób.
Wśród osób spożywających wszystkie analizowane kategorie żywności objawy depresyjne występowały u około 16,2 osób na 100.
W najbardziej restrykcyjnej grupie eliminującej produkty — u około 28,4 osób na 100.
Oznacza to różnicę 12,2 punktu procentowego.
Mówiąc najprościej: objawy depresyjne występowały w najbardziej restrykcyjnej grupie o około 75% częściej.
Trzeba jednak zaznaczyć, że nie jest to czyste porównanie osób jedzących mięso z osobami niejedzącymi mięsa. Wynik 28,4% dotyczył osób eliminujących wiele kategorii żywności.
Dla samego wykluczenia mięsa zależność była mniejsza — po uwzględnieniu innych czynników OR = 1,37.
- AUSTRALIA — PONAD 9 TYSIĘCY MŁODYCH KOBIET
Baines, Powers & Brown, 2007
How does the health and well-being of young Australian vegetarian and semi-vegetarian women compare with non-vegetarians?
Badanie obejmowało 9113 kobiet w wieku 22–27 lat.
Wśród młodych kobiet jedzących czerwone mięso depresję zgłaszało około 15 osób na 100.
Wśród kobiet ograniczających lub niejedzących mięsa — około 21–22 osoby na 100.
Oznacza to różnicę około 6–7 punktów procentowych.
Mówiąc najprościej: depresję zgłaszano w grupach ograniczających lub niejedzących mięsa o około 40–47% częściej niż w grupie jedzącej czerwone mięso.
- WIELKA BRYTANIA — PRAWIE 10 TYSIĘCY MĘŻCZYZN
Hibbeln et al., 2018
Vegetarian diets and depressive symptoms among men
Badanie obejmowało 9668 mężczyzn, w tym około 350 wegetarian.
PubMed – Hibbeln et al.
University of Bristol – publikacja
Dla cięższych objawów depresyjnych przybliżone odsetki wynosiły około:
4 osoby na 100 wśród niewegetarian
oraz około
7 osób na 100 wśród wegetarian.
Oznacza to około 3 punkty procentowe różnicy.
Na podstawie tych przybliżonych wartości cięższe objawy depresyjne występowały o około 75% częściej wśród wegetarian.
Po uwzględnieniu innych czynników autorzy nadal obserwowali większe prawdopodobieństwo podwyższonych objawów depresyjnych u wegetarian — OR = 1,67.
- CHINY — STARSI MĘŻCZYŹNI
Li et al., 2019
Adhering to a vegetarian diet may create a greater risk of depressive symptoms in the elderly male Chinese population
Badanie obejmowało 1051 starszych osób.
PubMed – Li et al.
Oryginalna publikacja – ScienceDirect
Osoby stosujące dietę opartą głównie na produktach roślinnych wykazywały więcej objawów depresyjnych, przy czym zależność była szczególnie widoczna u starszych mężczyzn.
W jednej z analiz statystycznych:
OR = 4,71.
Mówiąc najprościej: badanie wykazało bardzo silny związek pomiędzy dietą roślinną a występowaniem objawów depresyjnych u starszych mężczyzn.
Nie przeliczam tutaj OR = 4,71 na procent „częściej”, ponieważ byłoby to matematycznie niepoprawne bez znajomości odpowiednich częstości występowania w obu grupach.
- FINLANDIA — WEGETARIANKI I SEMIWEGETARIANKI
Lindeman, 2002
The state of mind of vegetarians: Psychological well-being or distress?
Badanie obejmowało 308 kobiet:
42 wegetarianki, 69 semiwegetarianek oraz 197 kobiet wszystkożernych.
Oryginalna publikacja – Taylor & Francis
Zarówno wegetarianki, jak i semiwegetarianki wykazywały więcej objawów depresyjnych niż kobiety wszystkożerne.
Obserwowano również różnice w innych parametrach związanych z dobrostanem psychicznym.
Publikacja nie daje równie prostego zestawienia „X osób na 100 kontra Y osób na 100”, dlatego nie będę tworzył sztucznego procentu.
Mówiąc najprościej: fińskie badanie również wykazało więcej objawów depresyjnych w grupach kobiet niejedzących lub ograniczających mięso.
- USA — PONAD 6 TYSIĘCY OSÓB
Forestell & Nezlek, 2018
Vegetarianism, depression, and the five factor model of personality
Badanie obejmowało około 6450 osób:
276 wegetarian,
1191 semiwegetarian,
4955 wszystkożerców.
PubMed – Forestell & Nezlek
Oryginalna publikacja – Taylor & Francis
Wegetarianie i semiwegetarianie wykazywali więcej objawów depresyjnych niż osoby wszystkożerne.
Różnica była jednak stosunkowo niewielka.
Mówiąc najprościej: badanie amerykańskie pokazało ten sam kierunek zależności, ale efekt był słabszy niż w badaniach niemieckim czy szwedzko-norweskim.
- AUSTRALIA — CZERWONE MIĘSO
Jacka et al., 2012
Red Meat Consumption and Mood and Anxiety Disorders
Badanie obejmowało 1046 kobiet.
To badanie jest szczególnie ciekawe, ponieważ zamiast samego podziału na wegetarian i osoby jedzące mięso analizowano ilość spożywanego czerwonego mięsa.
Kobiety spożywające mniej czerwonego mięsa niż poziom przyjęty przez autorów jako zalecany miały wyraźnie większe prawdopodobieństwo występowania zaburzeń depresyjnych lub lękowych niż kobiety spożywające umiarkowaną ilość czerwonego mięsa.
Mówiąc najprościej: niskie spożycie czerwonego mięsa wiązało się w tym badaniu z większym występowaniem problemów depresyjnych i lękowych.
CO TO WSZYSTKO OZNACZA?
Spójrzmy jeszcze raz na same liczby.
14% kontra 36%.
13,2% kontra 31,5%.
10,3% kontra 24,1%.
20,7% kontra 35,2%.
37% kontra 54%.
To nie są subtelne różnice rzędu jednego czy dwóch procent.
W niektórych populacjach mówimy o 40%, 70%, 134%, 139%, a nawet 157% częstszym występowaniu określonych problemów psychicznych w grupach ograniczających lub niejedzących mięsa.
A podobny kierunek zależności pojawia się w badaniach z Niemiec, Szwecji, Norwegii, Australii, Brazylii, Wielkiej Brytanii, Francji, Finlandii, Chin i USA.
Opracowanie: Andrzej Kawka